از زمانی كه انسان به صورت اجتماعات كوچك و بزرگ در روستاها و شهرها زندگی مدنی را آغاز نمود ، سابقه شهرنشینی و پیدایش اجتماعات به گواهی تاریخ در همدان مشاهده می شود و به همین دلیل همدان در دریف كهنسالترین شهرهای ایران و جهان به شمار می رود. بنا به گواهی لوحه های گلی، سنگی، طلاو نقره كه برخی ار آنها از هزاره دوم پیش از میلاد هستند و وجود بعضی آثار و نقوش كه در صخره سنگهای الوند وجود دارند و در دریف سنگ نگاره های پیش از تاریخ شمرده می شوند و به گواهی كارشناسان محلی به 5 هزار سال پیش مربوط هستند حكایت وجود اجتماعات چوپانی در دوره های پیشین را دارند. اصولا" تاریخ مدون ایران بگونه ای كه امروزه در اخیتار می باشد ، در 80 الی 100 سال پیش وجود نداشت. زیرا تا اواخر دوره حكومت قاجار اساس تاریخ ایران بر مبنای شاهنامه فردوسی بود. در اوایل قرن بیستم میلادی با آمدن دانشمندان و باستانشناسان بزرگی چون : پرفسور گریشمن و " پرفسور هرتسفلد" و محققان گرانقدر ایرانی و ... مطالعات و تحقیقات علمی روی آثار و اشیا پیدا شده ، بسیاری از تاریكیهای تاریخ ایران به ویژه همدان چهرهای دیگر یافت. با به دست آمدن كلید خواندن خطوط میخی و پیدا شدن لوحه های متعدد طلا و نقره از همدان و تخت جمشید ، تا حد زیادی معماهای تاریخی روشن گردید . دولتهای پیشدادی و كیانی در شاهنامه فردوسی چهره در افسانه ها و اساطیر كشید ند، دولتهای كاسی( كاسیان ) ماد و هخامنشی به عوان حكام نخستین در منطقه همدان در صفحات تاریخ ظاهر شدند. در قدیمی ترین سنگ نگاشته آشوری كه در منطقه میان رود ان ( بین النهرین ) پیدا شد نام قدیمی همدان به نام ( آكسایا ) یعنی شهر ( كاسی ها) آمده است .

كاسی ها در هزاره دوم پسش از میلاد در مناطق غرب ایران بصورت گروههای جدا ار هم و متشكل در طول رشته كوههای زاگرس زندگی شبانی داشته اند . حیطه نفوذ آنان در سرزمین های مركزی فلات ایران نیز بوده است . برخی از تاریخ نگاران واژه های قزوین ، كاشان و خزر را ملهم از همان واژه ( كاسی) می دانند. در كتاب تورات عهد عتیق نام شهر همدان به زبان عبری احمتا آمده است . سنگ نگاشته ( پیكلات پالیسروال) پادشاه آ شوری در 1100 سال پیش از میلاد ، از سرزمین های ماد به نام ( امدانه ) نام برده و از شهر همدان با نام ( امدانه ) سخن گفته است . در تپه های باستانی اطراف همدان از جمله ( تپه نوشیجان ) در 15 كیلومتری ملایر به عمدان ، تپه های ( كودین ) و ( سگاوی) در حوالی كنگاور و احتمالا" تندیس سنگ شیر در همدان و برخی آثار بنا و سفال بازگو كننده تمدن دوره ماد در همدان و سرزمین های ماد می باشند( مادیها مردمانی بودند آریایی نژاد، كه در ابتدای قرن هفتم یا آخر قرن هشتم قبل از میلاد ، دولت ماد را تاسیس كردند) بنا به قول هرودوت تاریخنگار یونان باستان ( 708-655 پیش از میلاد ) بنای شهر همدان به ( دیا اكو ) نخستین پادشاه ماد می رسد . او می نویسد :

( قصری ساختند هفت قلعه داشت ، دیوار هر یك از قلاع درونی بر دیوار قلعه بیرونی مشرف و آخرین دیوار بر تمام دیوارها مسلط بود... قصر سلطنتی و خزانه را در آخرین قلعه درونی جا دادند . از هفت دیوار همدان هر كدام رنگی معین داشت . كنگره های دیوار اول ( بیرونی ) سفید ، دومی سیاه، سومی سرخ تند، چهارمی آبی ، پنجمین سرخ باز ، ششمین سیمین رنگ، هفتمین زرین گون. بزرگترین دیوارقلعه همدان به حجم دیوار آتن می رسید . همانطور كه اشاره شد ، همدان در دوره مادها ( امدانا) نام داشته و در دوره هخامنشیان ( هگمتانا) بوده است . در این مورد ( ایران باستان ) می نویسد : ( قلعه اول كه اسم این محل ( همدان) برده شده ، تیگلات پالیسراول آشوری در 1100 پیش از میلاد است ، این پادشاه آشور اسم آن را ( امدانه) ذكر كرده ، در كتیبه های هخامنشی اسم این شهر ( هگمتان ) نوشته اند. بعد از دیااكو ، پسرش ( فرورتیش ( 655 - 633 پ م) به حكومت ماد انتخاب گردید. داریوش اول در سنگ نگاشته های بیستون نام پادشاه دوم ماد را ( فرورتیش ) ذكر می نماید . بعد از او ( هووخ شتر) ( 633 - 585 پ م) شاه مادیها شد. این فرد بر خلاف پدرش به تربیت قشونی منظم كه بتواند در مقابله با آشورمقاومت كند پرداخت ، و در جنگی سخت دولت آشور از مادها شكست خورد.  این حاكم مادی را میتوان بلند آوازه ترین حمكران مادیها دانست. پس از او ( آژدهاك) به پادشاهی ماد رسید كه در زمان او كورش فرمانروایی پارس بر مادها چیره گردید . سرزمین های ماد و پارس یكی گردید ودر سال 550 پیش از میلاد دولت پارس بر منطقه مسلط شد و قدرتی بزرگ در عهد باستان شد. همدان در دوره طولانی هخامنشیان موقعیت و اقتدار خود را حفظ كرد . وجود سنگ نگاشته های گنجنامه ، دخمه گور استر مردخای ، پیدا شدن لوحه های طلا و نقره از تپه هگمتانه به خط میخی ، همچنین جام زرین و ساغر طلای مربوط به این دوره در همدان جملگی حكایت از رونق و قدرت همدان در آن دوره را می رساند. هخامنشیان امپراتوری بزرگی تشكیل دادند مقر حكومت خود را ابتدا در هگمتانه و شوش مستقر نمودند سپس به ساخت كاخهای تخت جمشید پرداختند . البته به علت گرمای شدید خوزستان و فارس در تابستانها از كاخهای هگمتانه استفاده می نمودند . از طرفی موقعیت خاص جغرافیائی همدان و ، بر سر را ه واقع بودن آن كه پیوسته محل رفت و آمد كاروانهای شرق همدان و شمال فلات ایران به میان رودان بود ، همین امر سبب اهمیت و رونق شهر همدان در طول تاریخ بوده است .

 در حمله ( ا سكندر مقدونی ) ابتدا همدان مورد حمله قرار گرفت ، آخرین بازمانده دولت پارس ( داریوش سوم) از مقابل اسكندر گریخت . اسكندر در متعاقب آن به شوش و تخت جمشید دست یافت . در مراجعت در همدان پیروزی خود را جشن گرفت . كشتاری وحشیانه و بی رحمانه بوسیله یونانیان در همدان بوجود آمد ... بعد از ا سكندر ، ( سلوكیان ) كمتر از یك قرن به عنوان جانشینان اسكندر در همدان و اطراف آن حاكم راندند. معبد ( لائودیسه ) در شهر نهاوند كه خرابه هایش در مركز شهر وجود دارد یادگار آن دوران است. در حفریات سال 1322 خورشیدی لوحی در 33 سطر بر سنگ مرمر پیدا شد . لوح مربوط به 193 سال پیش از میلاد است و ، نشان می دهد: مربوط به ( آنتیوكوس ) سوم سلوكی است . بنا به عقیده باستانشناسان و مطالب روی لوح درباره گزارشی از شهر ( لائودیسه ) ( نام یونانی نهاوند) به فردی به نام ( مند منوس) است. ترجمه لوح در سال 1949 میلادی توسط (‌روبرولد) در مجله ( هلینگ) چاپ و منتشر گردید. شهر همدان به علت داشتن همان موقعیت جغرافیائی كه اشاره شد ، در شروع قدرت پارتها ( اشكانیان ) یكی از مراكز اجتماع قدرت پارتها بود. اشكانیان در طول چهار قرن حكومت خود ، و جنگهای طولانی با رومیان به ناچار منطقه همدان پیوسته در صحنه فعالیت های جنگی آنان قرار داشت ... ویرانه قلعه ای سترگ در فراز تپه مصلی ، پیدا شدن چند گور با تابوتهای سفالی در تپه سنگ شیر برخی ا شیا ء سكه از آن دوره دلیل برحضور فعال و طولانی پارتها را نشان می دهد . تاریخنگاران و برخی از باستانشناسان احتمال می دهند تندیس سنگ شیر نیز مربوط به دوره پارتها ا ست. در دوره به قدرت رسیدن ساسانیان همدان مدت سه سال به فرماندهی پسر اردوان پنجم در مقابل اردشیر ساسانی مقاومت نمود. ساسانیان كه مركز حكومت وقدرت خود را در ( تیسفون ) قرار داده بودند ، و همدان كه دروازه فلات ایران به میان رودان ( بین النهرین ) بود ، رونق بازرگانی و رفت و آمد عمده كاروانیان بود كه از آن می گذشت ، لذا همیشه مورد توجه ساسانیان بود و بر آبادانی آن افزوده می گردید . پس از سقوط تیسفون در حمله اعراب تنها راه سقوط ساسانیان گشوده شدن همدان بود ، كامیابی اعراب در جنگ نهاوند ( فتح الفتوح) جنگ به پشت دروازه های همدان رسید. حصار و دژهای هگمتانه دست یافتنی نبود ، سران جنگی عرب راهی جز مصالحه با حاكم همدان یعنی نماینده ساسانی در همدان ندیدند طی قرار با حاكم آ» روز همدان ( خسرو شنوم ) همدان بدون جنگ و خونریزی به روی مسلمین گشوده شد. ار این تاریخ است كه دین مبین اسلام به سرعت در سرتاسر فلات ا یران گشترش یافت . در كتاب ( تارخ الكامل)‌ گشوده شدن همدان بدست اعراب این گونه است : ( خسرو شنوم چنین دید، از ایشان امان خواست و پرداخت گزیت را پذیرفت . بر این پایه كه : همدان و دستبی= ( قزوین ) از گزند مسلمانان ایمن باشد و دشمنان ایشان هم نتوانند از راه همدان و دستبی بر اسلامیان آسیبی رسانند...)

در سده های نخستین هجری گروهای متعددی از طوایف عرب ریاست و حاكمیت همدان را از سوی خلیفه های بغداد در دست داشتند از آن جمله طایفه ( بنوسلمه ) از معروفترین آنان است . گروهی از علویان حسنی كه در طول سده های اول و دوم به كنار ه های دریای مازندان كوچیده و علویان را در ایران پایه گذاری نمودند صاحب قدرت شدند. در طول قرن سوم گروهی از سادات علوی حسنی از طبرستان به همدان آمدند كه در میان آنان ( اطروش) صاحب اقتدار گردید . نوادگان او مدت سه قرن رئسی شهر همدان را با نام علویان همدان به عهده داشتند . در طول قرن سوم همدان در زیر و بم های سیاسی و گروههای قدرت طلب دست خوش آماج بود. در سال 319 ه ق ( مرد آویج زیاری ) از خاندان ( آل بویه ) به بهانه انتقام كشته شدن خواهر زادهاش بدست مردم همدان به  شهر همدان لشكر كشید ، قتل و غارت و كشتار بی رحمانه ای- براه ا نداخت . در زلزله سال 345 ه ق شهر به تلی از خاك و ویرانه بدل شد و مدتی طول كشید تا دوباره بازسازی گردد. بروزفرقه های متعصب مذهبی در طول سالهای 350 تا 370 ه ق نا امنی و خونریزیهای بسیاری در شهر پیدا شد . در طول سده های چهارم و پنجم همدان مركز برخوردهای شدید قدرت طلبان محلی چون ( آل زیار ) ( دیلمیان ) همچنین فرمانروایان محلی ( حسنویه ، كاكویه بود در دوره آرامش منطقه دستخوش آ شوبها گردید . در سد پنجم بویژه در زمان (‌ شمس الدوله دیلمی) كه ابن سینا وزارت او را بدست داشت همدان چند گاهی روی آرامش و آسایش را دید. با بروز قدرتهای تركان غز و قراختائی و بدنبال آن به خون و آتش كشیده شدن ایران همدان نیز در این مشكلات قرار گرفت تاجائی كه تركان سلجوقی در منطقه غربی (‌ عراق عجم ) قدرت و نفوذی پیدا كردند . همدان سالهای مقر حكومتی سلاجقه غرب ایران بود آثاری از این دوره در همدان و نهاوند باقی است . یورشهای بی رحمانه مغولان بدنبال تركان از سال 618 تا 627 ه ق به همدان سبب بسیاری ویرانی و آشفتگی گردید. مغولان كه از مقاومت تقریبا" 10 ساله همدان به تنگ آمده بودند . پس از دستیابی به شهر آنچنان قتل و ویرانی در شهر به راه اندا ختند كه تا سالها شهری به نام همدان وجود نداشت . تا اینكه افراد متواری و سرگردان در روستاها مجددا" به شهر آشوب زده برگشتند و شهری دیگر ساخته و همدان بازسازی شد . در دوره ایلخانان گروهی از مغولان تاز مسلمان شده ، همدان تا حدی روی آرامش و آبادانی را دید و قدرت و موقعیت گذشته را بازیافت . مركز قدرت فرمانروایان محلی ایلخانی گردید تا جائی كه در سال  695 ه ق یكی از شاهان محلی ایلخانی در همدان به تقلید از حكومتهای پیشین ایرانی طی مراسمی تاجگذاری كرد. با یورشهای امیر تیمور لنگ مجددا" قحطی و بیماری در شهر چهره نشان داد. ویرانی جنگهای تیمور مدتی در شهر باقی بود تا در دوره صفویه بدنبال آرامشی نسبی در ایران ، همدان نیز بی بهره نماند و موقعیت گذشته خود را بازیافت . قبلا" اشاره شد همدان بعلت واقع بودن بر سر راههای شمالی، شرقی و حتی جنوبی فلات ایران به بغداد ، همیشه پر جنب و جوش بود، روفت و آمد كاروانهای حامل كالاهای تجارتی و موقعیت خوب منطقه برای كشاورزی و دامداری شهر همدان پش از هر ویرانی و قتل و غارت به سرعت رو به آبادی و نوسازی می گذاشت ، دیدیم همدان همیشه سپر بلای متجاوزین به ایران از شمال غربی و غرب بوده ا ست . همین مسئله یكبار دیگر در اواخر دوره صفویه تكرار شد . نیروهای عثمانی با استفاده از ضعف دولت صفوفی از شمال غربی و غرب در سال 1136 ه ق به اطراف  همدان رسیدند. همدان در این جنگ مقاومت بسیاری نمود تا جائی كه ( احمد شاه) والی متجاوز عثمانی مدت زیادی پشت حصارهای شهر بود كه در اثر بی لیاقتی آخرین بازمانده صفوفی طبق قرار دادی همدان به عثمانیها واگذار گردید . در دو جنگ پی در پی بفرماندهی نادر شاه افشار، عاقبت در جنگ معروف به (( كرگوك ) در سال 1145 ه ق مطابق با 1722 میلادی والی عثمانی از نادر شكست سختی خورد و در نتیجه همدان به آغوش وطن برگشت . بعد از نادر شاه افشار كریم خان زند حكومت ایران را بدست گرفت . او اصلا" از خطه همدان بود . زادگاهش دهكده پری یكی از روستاهای ملایر بوده است . در سال 1193 ه ق ( علی مرادخان) خواهر زاده كریم خان والی همدان شد . همو پس از مرگ كریمخان ادعای استقلال طلبی داشت . همدان را مركز و پایتخت خود قرار داد . به نام خود سكه ضرب نمود. در فاصله سالهای 1205 الی 1211 در چند جنگ از آغاز محمد خان قاجار شكست خورد با انتقام این ماجرا یك بار دیگر همدان طعم تلخ قتل و غارت و آتش سوزی را چشید . در طول دو جنگ جهانی اول و دوم همدان صدمات زیادی دید و دچار قحطی و كمی آذو قه گردید. در اواخر دوره قاجار و پیدا شدن نهصت مشروطه طلبی همدان در ردیف شهرهای پیشقدم بود و با بروز بزرگان و روشنفكرانی در مطبوعات چون ( میرزاده عشقی ) و ( عارف قزوینی ) كه در اواخر عمرش در همدان بود، نقش موثری داشت . نباید فراموش كرد در طول قرون متمادی همدان ضمن این كه پستی و بلندیهای بسیاری را پشت سر گذرانیده همیشه در دامن علم پرور او علماء ، دانشمندان ، روحا نیون و سیاستمداران بزرگی پرورش یافته اند كه جملگی در تحولات جامعه كشور اثری مثبت داشته اند.

نوشته شده در تاریخ سه شنبه 5 آبان 1388    | توسط: اندیشه ز    |    |
نظرات()